Farewell to the cargo cult

Od osnivanja Centra za ženske studije predavački programi zauzimaju centralno mesto u njegovom radu. Sadržaji ovih programa su se menjali kroz godine, ali, nasuprot stereotipu, položaj žena i pitanja roda zapravo nisu bili ni jedini ni određujući, a u svakom slučaju nisu bili osnovni kriterijum izbora. Osnovni kriterijum je bio da se teorijski, empirijski, ili praktičko-politički postave pitanja – ne nužno i daju odgovori – o isključivanju drugačijeg, bez obzira na to kojim se sadržajima taj pojam Drugog puni; s tim što su prednost uvek imali konkretni sadržaji. Ovo opredeljenje je naravno od samog početka i najčešće upućivalo na najveću marginalizovanu grupu, odnosno žene, ali neretko ne samo na druge marginalizovane grupe već i na pitanja koja su bila izostavljena i to posebno u akademskim sredinama, naučnim istraživanjima i univerzitetskim programima. Koja to bitna pitanja, i to u našem kontekstu, nisu našla svoje mesto u predavačkim programima?
Smatrale smo da u našoj sredini, između ostalog, pitanja odgovornosti nisu dobila mesto i značaj koji je trebalo, i to, od teorijsko-političkih i filozofskih pretpostavki do konkretnih istorijskih analiza u razmatranju naše nedavne prošlosti. Taj prazan prostor koji su u odnosu na ovo pitanje – kao i u odnosu na neka druga – ostavili zvanični nastavni kurikulumi je već gotovo deset godina nastojao da bar delimično popuni Centar za ženske studije. Tako smo našoj javnosti ponudile serije predavanja, razvile tematske kurseve, organizovale tribine i razgovore. To je, između ostalog, bio naš odgovor na pitanja o odgovornosti.
Pitanja nacionalizma, interpretacija naše (najnovije) istorije, uloge intelektualaca uopšte, a naučnika posebno, značaja medija i javne sfere, tranzicione pravde, političkog aktivizma, političkih teorija i dela Hane Arent, Karla Jaspersa, Stenlija Koena i drugih su se, pored otvaranja različitih pravaca istraživanja, presecala u prostoru koji je otvarao pitanja odgovornosti. U nekim od ovih projekata smo sarađivali s onima koji su postavljali ova pitanja: Žene u crnom, Beogradski krug, Centar za kulturnu dekontaminaciju i drugi. Tako da su razvijanju ove teme u periodu od poslednje decenije učestvovali mnogi i ovom prilikom želim svima da se, pre svega, u ime više generacija studenata/kinja Centra za ženske studije zahvalim. Posebnu zahvalnost dugujemo Fondaciji Hajnrih Bel koja je više od deset godina podržavala program naših predavanja, a posebno kurseve koji su se bavili odgovornošću i, najzad, uz čiju podršku izlazi i ovaj broj časopisa Genero.
Ovaj broj časopisa se sastoji iz priloga nastalih na osnovu poslednjih serija predavanja posvećenih ovoj temi, a takođe predstavlja odgovor na zahteve naših studenata i studentkinja da im ponudimo tekstove koji će im omogućiti još plodnije rasprave na različite teme o odgovornosti. Nadamo se da ćemo biti u prilici da nastavimo s predavanjima kao i objaviljivanjem tekstova o ovim temama.

U Međunarodnom univerzitetskom centru u Dubrovniku od 22. do 27. maja 2006. godine održan je osmi po redu seminar "Feminističke kritičke analize" za postdiplomske studije. Na seminaru, čija je tema bila "Razlike, seksualnosti, kon/teksti“, učestvovale su teoretičarke i studentkinje i studenti iz Italije, Portugala, Estonije, Irske, Rumunije, Bugarske, Bosne, Makedonije, Srbije, Velike Britanije, SAD i drugih zemalja.
Gošće predavačice – Džulijet Mičel, Džudit Halberstam i Džozefin Dajmond – govorile su o psihoanalizi, queer teoriji i postkolonijalnim teorijama. Etel Bruks sa Ratgersa, Jelisaveta Blagojević i Biljana Dojčinović-Nešić iz beogradskog Centra za ženske studije, govorile su o romskim identitetima, homoeretskim pretpostavkama heteroseksualne normativnosti, odnosno političkom značenju konteksta u prevodima, Željka Jelavić i Maja Mamula sa zagrebačkih Ženskih studija održale su radionicu o različitim shvatanjima ženske seksualnosti. Studentkinje i studenti zagrebačkog, beogradskog i Centra za ženske studije sa univerziteta Ratgers aktivno su učestvovali kroz prezentacije, radionice i diskusije.

Temat o američkoj feminističkoj kritici koji u ovom broju završavamo zamišljen je pre gotovo jedne decenije – prvi deo je objavljen u časopisu Ženske studije 5/6 iz 1996. godine, drugi u Generu 1 iz 2002. Cilj je bio da se sačini čitanka za kurseve iz književnosti na ženskim studijama, i to kurseve koji se zasnivaju upravo na kategoriji rod (gender). Odabrani su tekstovi reprezentativni po tome što iznose neka suštinska pitanja ili problematizuju određene aspekte feminističkih pristupa, što ih čini nezaobilaznom lektirom i deceniju, dve, pa i više od nastajanja i objavljivanja.
Posle ginokritike a potom problema preispitivanja kanona, za kraj temata ostavljeno je pitanje odnosa feminističke književne kritike i teorija glavnog toka (mainstream). Iako je praktično sve vreme reč i o tome – jer ginokritika jeste druga istorija književnosti a čitateljka koja pruža otpor (the resisting reader) kanonizovanim tekstovima zahteva preispitivanje svake teorije čitanja – ovde su predstavljeni tekstovi u čijem je središtu pažnje upravo višestruko poreklo feminističke kritike. Ono se pominje još od prvih sistematizacija feminističke misli. Ilejn Šouvolter (Elaine Showalter) govori o „mešovitom poreklu” – s očeve strane nalaze se “stare patrijarhalne institucije književne kritike i teorije”, dok je materinska linija, linija ženskog pokreta (Showalter, 7). Anet Kolodni (Annette Kolodny) preporučuje feminističkim kritičarkama „razigrani pluralizam“ metodoloških pristupa, pretpostavljajući da je pred njima veliki izbor iz različitih kritičkih škola i zadatak da uvedu pravo izbora u čitanje.
Impuls rađanju feminističke književne kritike dalo je nezadovoljstvo, osećaj nedovoljnosti terminologije koja se nudi u okviru “velike” književne teorije. Ne treba pri tome zaboraviti ni tragove, u početku vrlo raširene, upotrebe književnosti u svrhe “podizanja svesnosti”, kao moćnog ideološkog i psihološkog oruđa. Uspostavljajući se potom kao istraživanje ženske tradicije, kontinuiranih nizova ženske književnosti, američka feministička kritika inspirisala je stvaranje brojnih istorija književnosti u raznim kulturama i etničkim grupama, a istovremeno je pokazivala nove načine čitanja ženskih tekstova. Odbacujući ideju bilo kakvog jasno definisanog ženskog “sopstva”, kao opasno blisku stereotipovima, ova vrsta kritike proizvela je različite reakcije.